Evde yaşayan kediler bile toprak, ayakkabı tabanı, diğer hayvanlar veya dışarıdan gelen misafirler aracılığıyla pek çok parazitle karşılaşabiliyor. Bu nedenle iç ve dış parazit koruma uygulamaları, günümüzde temel kedi sağlığı bakımının bir parçası haline gelmiştir. Türkiye’de antiparaziter ilaç uygulamaları denildiğinde genellikle enjeksiyon şeklindeki klasik ilaçlar ve ense damlası, tablet, oral solüsyon gibi koruyucu ilaçlar bir arada kastedilmektedir. Kedinin yaşam tarzına göre planlanan düzenli bir program, hem kedinin sağlığını hem de evdeki insanların güvenliğini sağlamada büyük rol oynar.
Kedilerde Parazit Sorunu: İç ve Dış Parazitler
Kedilerde paraziter hastalıklar, hafif kaşıntıdan kansızlığa, organ hasarından hayati risk oluşturan enfeksiyonlara kadar geniş bir yelpazede sorunlara yol açabiliyor. Üstelik birçok parazit, hem kediyi hasta ediyor hem de diğer hayvanlara ve insanlara bulaşma riski taşıyor. Bu nedenle parazit denildiğinde sadece “pire geldi, damla damlatır geçeriz” diye düşünmemek; iç ve dış parazitleri, bulaş yollarını ve korunma yöntemlerini bir bütün olarak ele almak gerekiyor.
Kedilerde sık görülen iç parazit türleri
İç parazitler, çoğunlukla bağırsaklarda yaşayan ve kedinin besinlerden yararlanmasını bozan canlılardır. En sık görülenler arasında kancalı kurtlar, askaritler, tenyalar ve Giardia gibi protozoonlar sayılır. Bazıları kilo kaybı, mat tüy yapısı ve ishal yaparken, bazıları da sessiz seyredip sadece rutin dışkı testleriyle tespit edilebilir. Düzenli iç parazit ilaçları ve veteriner kontrolü, bu sessiz ama ısrarcı misafirlerle mücadelenin temelini oluşturur.
Kedilerde sık görülen dış parazit türleri
Dış parazitler arasında ilk akla gelen problem genellikle kedilerde pire sorunu olur; çünkü pire sadece kaşıntı değil, alerjik dermatit ve hatta bazı bağırsak parazitlerinin taşınmasına da neden olabilir. Bunun yanında keneler, kulak akarları, bitler ve uyuz etkenleri de kedilerde deride tahriş, yara, tüy dökülmesi ve enfeksiyonlara yol açabilir. Özellikle keneler, bazı kan parazitlerini ve bölgesel hastalıkları kedilere taşıyabildiği için sadece kozmetik bir sorun olarak görülmemelidir. Düzenli dış parazit koruması, bu küçük ama etkisi büyük canlıları kontrol altına almanın en güvenilir yoludur.
Parazitlerin kedilerin sağlığına ve yaşam kalitesine etkisi
Parazitler uzun vadede sadece fiziksel belirtiler değil, davranışsal değişikliklere de yol açar; halsiz, iştahsız ve içine kapanık bir kedi, çoğu zaman kendini iyi hissetmiyordur. Sürekli kaşınan, derisi tahriş olmuş ya da kronik ishal yaşayan bir kedinin yaşam kalitesi belirgin şekilde düşer. Bazı bölgelerde görülen kedilerde leishmaniasis ve belirtileri gibi vektör kaynaklı hastalıklar ise kilo kaybı, deri lezyonları ve organ tutulumuyla ciddi tabloya yol açabilir. İleri vakalarda kansızlık, bağışıklık düşüklüğü ve ikincil enfeksiyonlar da tabloya eklenerek hayati risk oluşturabilir.
Kediler İçin Antiparaziter İlaç Uygulamaları Nelerdir?
Türkiye'de antiparaziter ilaç uygulamaları denildiğinde, genellikle antiparaziter koruma programının tamamı kastedilir. Yani hem iç parazitler için verilen tablet veya oral solüsyonlar, hem de dış parazitlere karşı ense damlaları, tasma ve bazen enjeksiyon formlarını içeren geniş bir paket söz konusudur. Bazı parazitlere karşı gerçek aşı çalışmaları olsa da, pratikte kedilerde parazit yönetimi büyük ölçüde düzenli ilaç uygulamalarıyla sağlanır. Önemli olan, tüm bu ürünlerin kedinin kilosuna, yaşına ve sağlık durumuna göre veteriner hekim tarafından planlanmasıdır.
Parazit aşısı ve parazit ilacı arasındaki fark
Aşı, bağışıklık sistemini belirli bir mikroorganizmaya karşı önceden hazırlayan biyolojik bir üründür; vücut o etkenle karşılaştığında daha hızlı ve güçlü yanıt verir. Parazit ilacı ise vücutta var olan veya kısa sürede bulaşabilecek parazitleri öldüren, çoğalmasını durduran kimyasal veya biyolojik etkenlerden oluşur. Günlük pratikte “parazit uygulaması yaptırdım” denildiğinde aslında çoğu zaman bu parazisit ilaçlar kastedilir, yani klasik anlamda bir aşı değil düzenli tedavi ve koruma protokolü uygulanmıştır. Bu ayrımı bilmek, hem beklentiyi doğru belirlemek hem de aşılama takvimiyle antiparaziter programı karıştırmamak açısından önemlidir.
Antiparaziter koruma koruyucu mu, tedavi edici mi?
Kedilerde kullanılan iç ve dış parazit ürünleri hem koruyucu hem de tedavi edici etki gösterebilir; ancak en ideal kullanım şekli koruyucu, yani düzenli aralıklarla planlanan uygulamalardır. Parazit bulaştıktan sonra ilacı vermek çoğu zaman kediyi rahatlatır ama parazitlerin oluşturduğu doku hasarını her zaman tamamen geri çeviremez. Bu nedenle veteriner hekimler, parazit ilaçlarının “bulaşmasını bekleyip kullanmak yerine” belirli periyotlarla uygulanmasını önerir. Koruyucu uygulamalar, hem kedinin bağışıklığını yormaz hem de evdeki diğer hayvanlar ve insanlar için daha güvenli bir ortam sağlar.
Kedilerde Antiparaziter Koruma Ne İşe Yarar?
Antiparaziter uygulamalar, kedinin hem kısa vadeli konforu hem de uzun vadeli sağlığı açısından temel bir koruma kalkanıdır. Uygun ürünler ve doğru sıklıkla yapılan uygulamalar, birçok paraziter hastalığın ortaya çıkmasını daha baştan engelleyebilir. Ayrıca bu sayede zoonoz, yani hayvandan insana bulaşabilen hastalıkların ev içinde yayılma riski de ciddi ölçüde azaltılır. Özellikle çocuklu aileler ve bağışıklığı zayıf bireyler için bu koruma ayrı bir önem taşır.
Parazit kaynaklı hastalıkların önlenmesinde rolü
Pire, kene ve bağırsak solucanları gibi parazitler; kan parazitleri, bakteriyel enfeksiyonlar ve sindirim sistemi sorunları dahil pek çok hastalığın tetikleyicisidir. Düzenli ense damlası, tablet ve gerekirse enjeksiyon uygulamaları ile bu parazitlerin vücuda yerleşme ve çoğalma şansı büyük ölçüde azaltılır. Böylece hem akut hastalık tabloları hem de kronik sindirim sorunları, kilo kaybı, kansızlık gibi uzun süreli problemler daha az görülür. Sonuçta, antiparaziter korunma sadece “kaşıntıyı engellemek” değil, geniş bir hastalık grubuna karşı koruyucu hekimlik uygulamasıdır.
Kedinin bağışıklık sistemi ve genel kondisyonuna katkıları
Sürekli parazit yükü altında yaşayan bir kedinin bağışıklık sistemi, adeta hiç bitmeyen bir savaşın içindedir ve bu durum zamanla vücudu yıpratır. Düzenli parazit koruması, bağışıklık sisteminin gereksiz yere zorlanmasını engelleyerek enerjinin büyüme, oyun, doku onarımı gibi daha faydalı alanlara yönelmesine olanak tanır. Özellikle yavru kedilerde kilo alımının daha dengeli olması, tüy yapısının parlaması ve hareket isteğinin artması bunun doğal bir sonucudur. İleri yaşlardaki veya kronik hastalığı olan kedilerde de bu yükün azalması, genel kondisyonun korunmasına yardımcı olur.
Zoonoz riskini azaltarak aile bireylerini koruma
Bazı parazitler sadece kediyi değil aynı evi paylaşan insanları da etkiler; buna kedilerde toksoplazma ve insanlara bulaş riski, Toxocara gibi bağırsak parazitleri ve bazı dış parazitlerin taşıdığı etkenler örnek verilebilir. Özellikle hamileler, küçük çocuklar ve bağışıklık sistemi baskılanmış bireyler bu tip bulaşlara karşı daha hassastır. Kedinize düzenli parazit koruması yaptırmak, kum kabının hijyeni ve el yıkama alışkanlıklarıyla birleştiğinde bu riskleri önemli ölçüde düşürür. Böylece hem kediniz hem de aileniz için aynı evde daha güvenli bir yaşam alanı oluşur.
Kediler İçin Antiparaziter Uygulama Takvimi ve Uygun Zamanlama
Parazit korunmasının ne sıklıkta yapılacağı, kedinin yaşı, yaşam tarzı, yaşadığı bölge ve mevcut sağlık durumuna göre değişir. Yani tüm kedilere uyan tek bir antiparaziter uygulama takvimi yoktur; yavru kedi gelişim zaman çizelgesi ve yetişkinlik dönemi ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Veteriner hekimler, rutin muayenede kedinin kilosunu, dışkı sonuçlarını ve yaşam koşullarını göz önüne alarak kişiye özel bir plan oluşturur. Bu planın düzenli biçimde uygulanması, korumanın sürekliliği için kritik öneme sahiptir.
Yavru kedilerde ilk antiparaziter uygulama ne zaman yapılır?
Yavru kediler, bağışıklık sistemleri henüz tam gelişmediği için parazitlere karşı en hassas gruplardan biridir. Genellikle ilk iç parazit uygulamaları, yavru birkaç haftalıkken ve aşı programına başlamadan önce planlanır; detay zamanı veteriner hekimin muayene bulgularına göre belirlenir. Ardından belirli aralıklarla tekrarlanan iç ve dış parazit uygulamalarıyla yavru, kritik büyüme dönemini daha konforlu ve sağlıklı geçirir. Böylece temel aşılar ve antiparaziter koruma, birbirini destekleyen iki hafta sonu rutini gibi ilerler.
Yetişkin kedilerde antiparaziter uygulama sıklığı (iç ve dış parazit)
Yetişkin kedilerde, iç parazit uygulamaları çoğunlukla birkaç ay aralıklarla yapılırken, dış parazit ürünleri kullanılan ilaca göre aylık veya daha uzun süreli koruma sağlayabilir. Kedinin dışarı çıkma sıklığı, diğer hayvanlarla teması ve yaşadığı bölgenin parazit yoğunluğu bu aralıkların ayarlanmasında önemlidir. Veteriner hekim, kullandığınız ürünün koruyuculuk süresini göz önüne alarak size pratik bir takvim verebilir; bu takvimi bir takvim uygulamasına kaydetmek, unutmayı engellemenin basit bir yoludur. Böylece yıl boyu kesintisiz koruma sağlanmış olur.
Evden çıkmayan kedilerde antiparaziter koruma ihtiyacı
“Sadece evde, balkona bile çıkmıyor” dediğimiz kedilerin bile parazit riski tamamen sıfır değildir; çünkü parazit yumurtaları ve larvalarını ayakkabı, kıyafet, pazar poşeti gibi yollarla fark etmeden eve taşıyabiliriz. Ayrıca evde başka bir hayvan varsa veya zaman zaman veteriner kliniğine gidiliyorsa risk daha da artar. Bu nedenle ev kedilerinde de, yoğun dışarı gezintisi yapan kedilere kıyasla daha seyrek aralıklarla da olsa düzenli parazit koruması önerilir. Hangi aralığın uygun olduğunu, kedinizin yaşam tarzını bilen veteriner hekimle birlikte belirlemek en doğrusu olacaktır.
Antiparaziter Uygulama Nasıl Yapılır? Uygulama Yöntemleri
Parazit koruması için kullanılan ürünler; enjeksiyon, ense damlası, tablet veya ağızdan verilen solüsyon gibi farklı formlarda olabilir. Hangi formun seçileceği, kedinin mizacı, tıbbi geçmişi, parazit risk profili ve sahibinin uygulama konusunda ne kadar rahat olduğuna göre değişir. Bazı kediler tablet yutmakta zorlanırken, bazıları ense damlası sonrası bölgeyi fazla yalamaya çalışabilir. Bu nedenle ilk planlama sırasında veteriner hekimin önerisini ve kedinizin alışkanlıklarını birlikte değerlendirmek önemlidir.
Enjeksiyon ile antiparaziter uygulama
Bazı antiparaziter ürünler enjeksiyon formunda olup, tek uygulamayla uzun süreli koruma sağlayabilir. Bu yöntem özellikle tablet yutturması zor, agresif veya çok hareketli kedilerde pratik bir çözüm sunar. Enjeksiyonlar mutlaka veteriner hekim tarafından, uygun doz ve teknikle yapılmalı ve sonrasında kedinin kısa süre gözlenmesi sağlanmalıdır. Nadiren görülebilecek alerjik reaksiyonların erken fark edilmesi açısından bu gözlem süresi önem taşır.
Damla, tablet ve oral solüsyon kullanımı
Ense bölgesine uygulanan damlalar, özellikle dış parazitlere karşı oldukça yaygındır ve doğru uygulanırsa kapsamlı bir koruma sağlar. Tablet ve oral solüsyonlar ise daha çok iç parazitler için kullanılır; bazı ürünler hem iç hem dış parazitlere karşı kombine koruma sunabilir. Bu ürünlerin tamamında en kritik nokta, kedinin kilosuna uygun doz ve doğru aralıkların belirlenmesidir. Uygulamadan sonra elleri yıkamak ve ense damlası uygulanan bölgeyi çocukların temasından uzak tutmak da hijyen açısından önemlidir.
Klinik ortamında uygulama ile evde uygulama farkları
Bazı kedi sahipleri tüm antiparaziter uygulamaları klinikte yaptırmayı tercih ederken, bazıları veteriner hekimin gösterdiği şekilde evde devam etmeyi seçer. Klinik ortamında uygulama, doğru teknik ve doz açısından daha güvenli olup, olası anlık reaksiyonların hızla yönetilmesine imkân tanır. Evde uygulama ise kedinin stresini azaltabilir, ancak bu durumda talimatlara harfiyen uymak ve kontrolleri aksatmamak gerekir.
Antiparaziter Uygulama Öncesi ve Sonrası Hazırlık
Parazit koruma uygulamalarından en iyi sonucu almak için sadece ürünü vermek yeterli değildir; öncesinde ve sonrasında bazı noktalara dikkat etmek gerekir. Kedinin genel muayenesinin yapılması, ateşinin ölçülmesi ve varsa mevcut hastalıklarının değerlendirilmesi, güvenli bir uygulama için temel adımdır. Uygulama sonrasında ise hem kedinin davranışları hem de klinik belirtiler açısından kısa bir takip dönemi önemlidir. Özellikle ilk kez kullanacağınız bir ürünse, birkaç saat kedinizi gözünüzün önünde tutmak iyi bir fikirdir.
Uygulama öncesinde dikkat edilecekler şunlardır:
● Kedinizin halsizlik, ateş, iştahsızlık gibi akut hastalık bulguları olmadığından emin olun.
● Daha önce geçirdiği alerjik reaksiyonlar veya kronik hastalıklar hakkında veterinerinize mutlaka bilgi verin.
● Aynı gün içinde başka aşı veya ilaç uygulamaları planlanıyorsa, zamanlama konusunda veteriner hekimin önerdiği sıraya uyun.
● Ense damlası uygulanacaksa, bölgenin yeni banyo yapılmış ama tamamen kuru olmasına dikkat edin.
Uygulama sonrasında dikkat edilecekler şunlardır:
● Kedinizin ilk 24 saat içindeki genel halini, iştahını ve tuvalet alışkanlığını gözlemleyin.
● Ense damlası uygulandıysa, bölgeyi tıraş etmeyin, yıkamayın ve kedinin fazla yalamasını engellemeye çalışın.
● Olağandışı şişlik, ileri derecede halsizlik, nefes alma güçlüğü veya kontrolsüz kusma gibi belirtilerde vakit kaybetmeden kliniğe başvurun.
● Yan etki gözlediyseniz, bir sonraki uygulamada farklı bir ürün gerekip gerekmediğini veterinerinizle değerlendirin.
Kedilerde Antiparaziter Uygulamanın Yan Etkileri Nelerdir?
Her ilaç ve uygulamada olduğu gibi antiparaziter korumada kullanılan ürünlerin de hafif veya nadiren ciddi yan etkileri olabilir. Çoğu kedide hiçbir belirti görülmezken, bazılarında geçici halsizlik, iştahsızlık veya hafif sindirim sistemi sorunları ortaya çıkabilir. Bu belirtilerin hangisinin “normal uyum süreci” hangisinin acil müdahale gerektiren bir durum olduğuna karar vermek için kedinizi yakından izlemek önemlidir. Özellikle kedilerde ishal nedenleri ve kusmanın süresi, şiddeti ve eşlik eden diğer belirtiler burada belirleyici olur.
Sık görülebilen hafif yan etkiler:
● Uygulama yerinde hafif ağrı, hassasiyet veya küçük bir şişlik.
● 24 saate kadar sürebilen hafif halsizlik ve uykuya meyil.
● Kısa süreli iştahsızlık veya bir iki defa yumuşak dışkılama şeklinde hafif sindirim bozukluğu.
● Ense damlası bölgesinde hafif kızarıklık, kaşıntı veya tüylerde geçici sertleşme.
Daha ciddi olduğunda mutlaka veterinere danışılması gereken durumlar:
● Kedilerde kusma ne zaman tehlikelidir sorusunun cevabı, özellikle peş peşe tekrar eden, su bile tutamama ve halsizlikle birlikte görülen kusmalardır; bu durumda acil veteriner kontrolü gerekir.
● 24 saatten uzun süren şiddetli ishal, dışkıda kan veya siyah renk gözlenmesi.
● Yüksek ateş, nefes almada güçlük, dudaklarda ve yüzde aniden gelişen şişlik gibi alerjik reaksiyon bulguları.
● Uygulama sonrasında denge kaybı, nöbet benzeri hareketler veya bilinç bulanıklığı gibi nörolojik belirtiler.
Risk Grupları ve Özel Durumlar
Her kediye aynı şemayı uygulamak doğru değildir; bazı hastalık durumları ve yaşam evreleri antiparaziter koruma planının yeniden şekillendirilmesini gerektirir. Özellikle kedilerde kronik böbrek yetmezliği, kalp hastalıkları, diyabet gibi kronik tablolar söz konusu olduğunda, kullanılacak ürünün dozu ve türü daha dikkatli seçilir. Hamilelik ve emzirme dönemi de hem anne hem yavrular açısından özel değerlendirme gerektiren dönemlerdir. Bağışıklığı baskılanmış kedilerde ise hem korunma daha önemli hâle gelir hem de olası yan etkilerin yakından izlenmesi gerekir.
Kronik hastalığı olan kedilerde antiparaziter uygulama
Kedilerde kronik böbrek yetmezliği, kalp yetmezliği veya uzun süreli steroid tedavisi gerektiren durumlar varsa, kullanılacak parazit ilacının böbrek ve karaciğer üzerinden metabolizması mutlaka göz önünde bulundurulmalıdır. Bu kedilerde doz aralıkları bazen daha uzun tutulabilir veya daha hafif içerikli ürünler tercih edilebilir. Bu nedenle kronik hastalığı olan kediler için “komşunun kedisine iyi gelen damla” mantığıyla ürün kullanmak ciddi sorunlara yol açabilir. En doğru yaklaşım, düzenli kontrol yapan veteriner hekimle antiparaziter koruma planını birlikte güncellemektir.
Hamile ve emziren kedilerde antiparaziter koruma
Hamile ve emziren kedilerde kullanılan her ilacın, yavrular üzerinde olası etkileri de düşünülmelidir. Bu dönemde bazı parazit ilaçları güvenle kullanılabilirken, bazıları sakıncalı olabilir veya sadece belirli haftalarda önerilir. Uygun ürün seçimi yapılmadığında, hem anne kedide yan etki riski artar hem de yavrular gelişimsel açıdan olumsuz etkilenebilir. Bu yüzden hamilelik planlayan veya yeni doğum yapmış kedilerde antiparaziter koruma mutlaka veteriner hekim kontrolünde yürütülmelidir.
Bağışıklığı düşük kedilerde dikkat edilmesi gerekenler
FIV, FeLV gibi bağışıklık sistemini zayıflatan hastalıkları olan kediler, parazitlere karşı daha savunmasızdır ve hafif enfestasyonlar bile ciddi kliniğe yol açabilir. Bu nedenle bu kedilerde antiparaziter korumayı ihmal etmek, enfeksiyon sarmalının kapısını aralamak anlamına gelir. Öte yandan, bağışıklığı baskılanmış kedilerde yan etki riskine karşı daha yakından takip ve gerekirse daha nazik içerikli ürün kullanımı önem kazanır. Kontroller sırasında veterinerinize bağışıklık durumu hakkında güncel bilgi vermek, doğru ürün seçiminde belirleyici olacaktır.
Antiparaziter Koruma İhmal Edilirse Ne Olur?
“Bir kereden bir şey olmaz” diye düşünülen her ihmal, zamanla parazit yükünün artmasına ve hem kediniz hem de ev halkı için risklerin birikmesine yol açabilir. Özellikle uzun süredir antiparaziter koruma yapılmamış kedilerde, klinik belirtiler ortaya çıktığında tablo çoğu zaman daha ağır ve tedavi süreci daha zahmetli olur. İhmal edilen her ay, görünmeyen ama etkili bir düşmana avantaj kazandırır.
Antiparaziter koruma ihmal edildiğinde ortaya çıkabilecek sonuçlar:
● Kilo kaybı, iştahsızlık, mat tüy yapısı ve kronik sindirim sorunları gibi genel sağlık bozulmaları.
● Kansızlık, bağışıklık düşüklüğü ve buna bağlı tekrarlayan enfeksiyonlar.
● Kaşıntı, deride yaralar, alerjik dermatit ve ikincil bakteri veya mantar enfeksiyonları.
● Pire, kene ve bağırsak parazitleri üzerinden insanlara bulaşabilen zoonotik hastalık riskinin artması.
● İleri vakalarda organ hasarı, yoğun tedavi ihtiyacı ve bazı durumlarda yaşam kaybı riski.
Antiparaziter Ürün ve Klinik Seçerken Dikkat Edilecek Noktalar
Piyasada çok sayıda antiparaziter ürün bulunuyor ve bunların hepsi her kedi için uygun olmayabiliyor. Bu nedenle ürün seçimini sadece fiyat ya da “arkadaş önerisi” ile yapmak yerine, kedinizin tıbbi geçmişini bilen bir veteriner hekimle birlikte karar vermek gerekir. Klinik seçerken de sadece konuma bakmak değil, hekimlerin deneyimi, kullanılan ürünlerin kalitesi ve yan etki takibi konusunda ne kadar sistemli olduklarını sorgulamak önemlidir. Böylece antiparaziter koruma, rastgele değil planlı ve güvenli bir süreç hâline gelir.
Ürün ve klinik seçerken dikkat edilebilecek noktalar:
● Ürünün kedinizin yaşına, kilosuna ve sağlık durumuna uygun olup olmadığını veteriner hekime sorun.
● İçerik ve etki spektrumunu inceleyerek hem iç hem dış parazitlere karşı yeterli koruma sağlayıp sağlamadığını değerlendirin.
● Kliniğin, kullandığı ilaçlar için yan etki takibi yapıp yapmadığını ve olası reaksiyonlarda izlediği protokolü öğrenin.
● Uzun vadeli bir plan için, kliniğin hatırlatma sistemi (SMS, e-posta vb.) olup olmadığını ve antiparaziter uygulama takvimini sizinle birlikte takip edip etmediğini sorgulayın.
● Aynı evde birden fazla hayvan varsa, tüm evcil dostlar için uyumlu ve bütüncül bir antiparaziter korunma programı planlanmasını isteyin.
VetAmerikan Tıbbi Veteriner Kadrosu, alanında
deneyimli veterinerlerden oluşan bir ekiptir. Güncel veteriner bilimleri ve hayvan sağlığı
uygulamalarını takip ederek, en yüksek standartlarda bilgi ve tedavi yöntemlerini sunmayı amaçlar. Evcil
hayvanlarınızın sağlığı ve refahı üzerine bilimsel dayanaklı, güvenilir içerikler üretir.